Hotline: 0357 020 797Gãy xẹp đốt sống do loãng xương (Osteoporotic Vertebral Compression Fracture – OVCF) là biến chứng phổ biến và nghiêm trọng nhất của bệnh lý loãng xương. Tình trạng này không chỉ gây đau đớn dai dẳng, làm biến dạng cột sống mà còn làm tăng đáng kể tỷ lệ bệnh tật (morbidity) và tỷ lệ tử vong (mortality) ở người cao tuổi.
Tại Việt Nam, với sự già hóa dân số, tỷ lệ bệnh nhân nhập viện Ngoại thần kinh do OVCF đang gia tăng nhanh chóng. Việc chẩn đoán sớm và can thiệp ít xâm lấn kịp thời là chìa khóa để phục hồi chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
1. Cơ Chế Bệnh Sinh
Loãng xương làm giảm mật độ khoáng của xương (BMD) và phá vỡ cấu trúc vi mô của mô xương tạng (xương xốp) bên trong thân đốt sống. Khi hệ thống bè xương trở nên mỏng manh, đốt sống mất đi khả năng chịu tải cơ học.
Lúc này, những lực tác động rất nhỏ — thậm chí chỉ là một cơn ho mạnh, hắt hơi, cúi người nhặt vật nhẹ, hoặc lỡ bước hụt — cũng đủ tạo ra lực nén dọc trục làm vỡ phần trước của thân đốt sống. Hậu quả là đốt sống bị xẹp xuống thành hình chêm (wedge-shaped), làm thay đổi trục sinh lý của cột sống. Vị trí tổn thương thường gặp nhất là vùng chuyển tiếp ngực – thắt lưng (T11 đến L2), do đây là bản lề chịu lực chính.
2. Triệu Chứng Lâm Sàng Báo Hiệu
Khác với các chấn thương cột sống do tai nạn, gãy xẹp do loãng xương có bệnh cảnh lâm sàng khá đặc trưng:
Đau lưng cấp tính: Cơn đau xuất hiện đột ngột, chói lói tại vùng cột sống ngực hoặc thắt lưng. Đau tăng lên khi đứng, đi lại, hoặc thay đổi tư thế (từ nằm sang ngồi) và giảm đi khi nằm nghỉ ngơi.
Không có triệu chứng thần kinh: Đa số các trường hợp gãy xẹp chỉ tổn thương thành trước, không gây vỡ thành sau nên không chèn ép vào tủy sống hay rễ thần kinh. Bệnh nhân hiếm khi bị tê bì hay yếu liệt chân (trừ khi có các bệnh lý hẹp ống sống kèm theo).
Dấu hiệu mạn tính: Nếu không được điều trị, nhiều đốt sống xẹp liên tiếp sẽ dẫn đến giảm chiều cao cơ thể rõ rệt và biến dạng gù cột sống (Dowager’s hump). Gù lưng nặng làm chèn ép lồng ngực và ổ bụng, gây khó thở và trào ngược dạ dày.
3. Chẩn Đoán Cận Lâm Sàng: Vai Trò Của MRI
Để chẩn đoán xác định và lên phác đồ, bác sĩ Ngoại thần kinh sẽ dựa vào 3 công cụ chính:
X-quang quy ước (Thẳng & Nghiêng):
Phát hiện hình ảnh xẹp thân đốt sống (giảm chiều cao > 20% hoặc > 4mm so với đốt sống lân cận). Tuy nhiên, X-quang không thể phân biệt được đây là xẹp mới (cấp tính) hay xẹp cũ (đã liền xương từ lâu).
Cộng hưởng từ (MRI) cột sống:
Đây là tiêu chuẩn vàng mang tính quyết định. Chuỗi xung STIR hoặc T2W xóa mỡ giúp phát hiện tình trạng phù tủy xương (Bone marrow edema) — dấu hiệu chứng tỏ đây là một tổn thương gãy xẹp cấp tính hoặc bán cấp (đang tiến triển) và là chỉ định tuyệt vời cho can thiệp tạo hình đốt sống. MRI cũng giúp chẩn đoán phân biệt với xẹp đốt sống do u rễ, di căn xương (Pathologic fractures).
Đo mật độ xương (DEXA Scan):
Đánh giá mức độ loãng xương toàn thân (T-score $\le -2.5$) để lập kế hoạch điều trị nội khoa nền tảng.
4. Phác Đồ Điều Trị: Từ Bảo Tồn Đến Can Thiệp Ít Xâm Lấn
4.1. Điều Trị Bảo Tồn Nội Khoa
Áp dụng cho các trường hợp xẹp nhẹ, cơn đau có thể kiểm soát được:
Nghỉ ngơi ngắn hạn: Tránh nằm bất động quá lâu (gây huyết khối, viêm phổi và làm loãng xương nặng thêm). Khuyến khích vận động sớm với áo nẹp cột sống (TLSO).
Thuốc giảm đau: Paracetamol, NSAIDs, hoặc Opioid nhẹ. Calcitonin đặc biệt hiệu quả trong việc giảm đau xương cấp tính do gãy xẹp.
Điều trị nguyên nhân: Bắt buộc phải sử dụng thuốc chống loãng xương (Bisphosphonates, Denosumab) kết hợp Canxi và Vitamin D3 để phòng ngừa gãy các đốt sống tiếp theo.
4.2. Can Thiệp Tạo Hình Thân Đốt Sống (Vertebroplasty / Kyphoplasty)
Đây là cuộc cách mạng trong điều trị OVCF, được chỉ định khi bệnh nhân đau đớn dai dẳng không đáp ứng với thuốc sau 2-4 tuần, hoặc đau làm hạn chế hoàn toàn vận động. Cả hai phương pháp đều thực hiện qua da (Percutaneous), xâm lấn tối thiểu dưới màn hình tăng sáng (C-arm):
| Phương pháp | Kỹ thuật thực hiện | Ưu điểm & Chỉ định |
| Bơm xi măng sinh học (Vertebroplasty) | Bác sĩ chọc kim trực tiếp vào thân đốt sống bị xẹp qua cuống cung và bơm xi măng sinh học (PMMA). Xi măng đông cứng trong 15-20 phút. | Giảm đau tức thì nhờ hiệu ứng cố định cơ học và tỏa nhiệt diệt các đầu mút thần kinh cảm giác đau. Ít tốn kém. |
| Tạo hình bằng bóng (Kyphoplasty) | Đưa một quả bóng nhỏ vào thân đốt sống và bơm phồng lên để khôi phục lại chiều cao đốt sống bị xẹp, tạo ra một khoang trống, sau đó rút bóng và bơm xi măng vào khoang đó. | Phục hồi được chiều cao đốt sống, giảm góc gù. Kiểm soát tốt hướng đi của xi măng, giảm thiểu nguy cơ rò rỉ xi măng vào ống sống. |
Thời gian phục hồi: Bệnh nhân thường cảm thấy giảm đau ngoạn mục chỉ sau vài giờ can thiệp, có thể đứng dậy đi lại vào ngày hôm sau và xuất viện trong vòng 24-48 giờ.
